کمیسیون ماده ۵، مرجعی استانی است که بر اساس ماده ۵ قانون تاسیس شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، وظیفه بررسی و تصویب طرح های تفصیلی شهری و هرگونه تغییر در آنها را بر عهده دارد؛ کمیسیونی که در هر استان به ریاست استاندار (یا معاون عمرانی او) و با عضویت شهردار، نمایندگان چند وزارتخانه، و رئیس شورای شهر تشکیل میشود. اگر درخواست تغییر کاربری ملک، اصلاح ضوابط تراکم، یا اعتراض به مصوبه ای در طرح تفصیلی دارید، این کمیسیون همان مرجعی است که پرونده شما باید از آن عبور کند. در ادامه، تعریف دقیق این ماده، ترکیب اعضا، اختیارات و محدودیت های آن، و مسیر طرح درخواست را به طور کامل بررسی میکنیم.
کمیسیون ماده ۵ شورای عالی شهرسازی و معماری چیست؟
بر اساس ماده ۵ قانون تاسیس شورای عالی شهرسازی و معماری ایران (مصوب ۱۳۵۱، با اصلاحات بعدی)، بررسی و تصویب طرحهای تفصیلی شهری و هر نوع تغییر در آنها، در هر استان بر عهده کمیسیونی مشخص گذاشته شده که به همین دلیل به «کمیسیون ماده ۵» معروف است. این کمیسیون، در واقع بازوی اجرایی و استانی شورای عالی شهرسازی و معماری کشور محسوب میشود؛ یعنی تصمیماتی که در سطح ملی توسط شورای عالی درباره اصول کلی شهرسازی گرفته میشود، در سطح هر استان و برای هر شهر، از طریق همین کمیسیون به طرح تفصیلی مصوب همان شهر تبدیل و اعمال میشود.
متن و تبصرههای کمیسیون ماده ۵
حکم اصلی ماده ۵ بهطور خلاصه میگوید: بررسی و تصویب طرح های تفصیلی شهری و تغییرات آنها در هر استان، توسط همین کمیسیون انجام میشود. طبق تبصره های این ماده، ترکیب اعضا و نحوه تشکیل جلسات برای شهر تهران، به دلیل حساسیت و حجم بالای پروندهها، بهطور جداگانه و با جزئیات متفاوتی نسبت به سایر استانها تعیین شده است؛ همچنین طبق تبصره های این ماده، اعتبار مصوبات کمیسیون منوط به کسب حداقل تعداد مشخصی رای موافق از اعضای حاضر در جلسه است، نه صرفاً اکثریت ساده.
| تبصره | تاریخ اصلاحیه / الحاق | موضوع | توضیح |
|---|---|---|---|
| حکم اصلی ماده ۵ | مصوب ۱۳۵۱/۱۲/۲۲ | صلاحیت کلی کمیسیون | بررسی و تصویب طرحهای تفصیلی شهری و تغییرات آنها در هر استان، توسط کمیسیونی به ریاست استاندار یا معاون عمرانی در غیاب او انجام میشود. تغییراتی که بر طرح جامع اثر بگذارند، باید به تأیید مرجع تصویبکننده طرح جامع، یعنی شورای عالی شهرسازی و معماری یا مرجع تعیینشده از سوی آن، نیز برسند. |
| تبصره ۱ | اصلاحی ۱۳۸۸/۰۱/۲۳ | ساختار بررسی فنی | بررسیهای فنی پیش از تصمیمگیری کمیسیون، بر عهده یک کارگروه یا کمیته فنی است که از نمایندگان کمیسیون و مشاور طرح تفصیلی همان شهر تشکیل میشود. |
| تبصره ۲ | الحاقی ۱۳۸۸/۰۱/۲۳ | دبیرخانه کمیسیون در سایر استانها | دبیرخانه کمیسیون ماده ۵ در سازمان مسکن و شهرسازی یا اداره کل راه و شهرسازی همان استان مستقر است. |
| تبصره ۳ | اصلاحی ۱۳۹۰/۰۳/۳۱ | ترکیب اعضا، دبیرخانه و نصاب رأی در تهران | ریاست کمیسیون بر عهده شهردار تهران است. اعضا شامل معاونان ذیربط وزرای راه و شهرسازی، کشور، نیرو و جهاد کشاورزی و معاونان رؤسای سازمانهای حفاظت محیطزیست و میراث فرهنگی هستند. رئیس شورای اسلامی شهر تهران بدون حق رأی حضور دارد. دبیرخانه در شهرداری تهران مستقر است و جلسات با حضور اکثریت اعضا رسمیت پیدا میکند؛ مصوبات نیز با حداقل چهار رأی موافق معتبر هستند. |
| تبصره ۴ | الحاقی ۱۳۸۸/۰۱/۲۳ | جایگزینی نماینده شورای شهر در نبود شورا | در صورت نبود شورای اسلامی شهر در تهران، نماینده وزیر کشور و در سایر شهرها، نماینده معرفیشده از سوی استاندار، بهجای رئیس شورای اسلامی شهر در کمیسیون شرکت میکند. |
| تبصره ۵ | مصوب ۱۳۷۸/۱۰/۱۲ | حضور اعضای فنی بدون حق رأی | از مدیرعامل آب و فاضلاب استان، مدیرکل حفاظت محیطزیست استان و مدیرکل دفتر فنی استانداری برای حضور در جلسات کمیسیون بدون حق رأی دعوت میشود. همچنین از سایر رؤسای سازمانهای ذیربط نیز حسب مورد و به تشخیص رئیس کمیسیون یا خود کمیسیون میتوان دعوت کرد. |
تاریخچه و جایگاه قانونی کمیسیون ماده ۵
قانون تاسیس شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، در سال ۱۳۵۱ به تصویب رسید و هدف اصلی آن، هماهنگ سازی برنامه های شهرسازی کشور، بهبود کیفیت محیط زیست شهری، و توجه به اصول معماری بومی و اقلیمی هر منطقه بود. ماده ۵ همان قانون، از همان ابتدا مسئولیت تصویب طرح های تفصیلی را در سطح استانی مشخص کرد و طی سال های بعد، به ویژه با اصلاحیه های دهه ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰، جزئیات ترکیب اعضا و نحوه رسیدگی آن، متناسب با تغییرات ساختار اداری کشور، بهروزرسانی شد.
قوانین بالادستی مرتبط با کمیسیون ماده ۵
مصوبات این کمیسیون در خلأ صادر نمیشوند؛ طرح جامع هر شهر، سندی بالادستی است که چارچوب کلی کاربری اراضی و توسعه شهری را تعیین میکند، و کمیسیون ماده ۵ فقط در چارچوب همان طرح جامع مجاز به اصلاح طرح تفصیلی است. علاوه بر این، بر اساس ماده ۷ همان قانون، شهرداری موظف است در زمان صدور پروانه ساختمانی، تفکیک ملک، و سایر اقدامات اجرایی مشابه، دقیقاً بر مبنای همان طرح تفصیلی مصوب همین کمیسیون عمل کند؛ یعنی مصوبات این کمیسیون، مستقیماً روی تصمیمات روزمره شهرداری درباره پروانه و تفکیک اثر میگذارد.
کمیسیون ماده ۵ از چه اعضایی تشکیل میشود؟
ترکیب اعضای این کمیسیون، بین تهران و سایر استانها متفاوت است.
اعضایی کمیسیون ماده 5 در سایر استان ها
در سایر استانها، ریاست کمیسیون بر عهده استاندار (یا در غیاب او، معاون عمرانی استانداری) است؛ اعضای دیگر شامل شهردار، نمایندگان وزارت راه و شهرسازی، وزارت جهاد کشاورزی، و سازمان میراث فرهنگی و گردشگری هستند، بههمراه رئیس شورای اسلامی شهر ذی ربط، و نماینده سازمان نظام مهندسی استان (با تخصص معماری یا شهرسازی) که بدون حق رای در جلسات حضور دارد.
اعضایی کمیسیون ماده 5 در تهران
در تهران، ترکیب و ریاست کمیسیون تفاوت دارد: طبق تبصره اصلاحی این ماده، ریاست کمیسیون بر عهده شهردار تهران است، و اعضای دیگر شامل معاونین ذی ربط وزارتخانه های راه و شهرسازی، کشور، نیرو، جهاد کشاورزی، و معاونین رؤسای سازمان های حفاظت محیط زیست و میراث فرهنگی میشوند؛ رئیس شورای اسلامی شهر تهران هم بدون حق رای عضو این کمیسیون است. دبیرخانه این کمیسیون هم در شهرداری تهران مستقر است.
جلسات کمیسیون با حضور اکثریت اعضا رسمیت مییابد، اما برای اعتبار مصوبات، رای موافق حداقل چهار نفر از اعضا لازم است.
کمیسیون ماده ۵ چه اختیاراتی دارد و کجا محدود میشود؟
این بخش، دقیقاً همان جایی است که بسیاری از مالکان دچار سوءتفاهم میشوند: تصور میکنند این کمیسیون میتواند هر تغییری در وضعیت شهری ایجاد کند، در حالیکه اختیارش محدود و مشخص است.
| نوع اقدام | وضعیت |
|---|---|
|
اصلاح یا تغییر ضوابط طرح تفصیلی
(مثل تراکم، کاربری جزئی یک قطعه) |
در چارچوب طرح جامع مصوب، مجاز |
| بررسی و تصویب تغییرات موضعی طرح تفصیلی بر اساس درخواست مالکان | مجاز، مشروط به عدم مغایرت با اصول طرح جامع |
| تغییر یا نادیدهگرفتن خودِ طرح جامع مصوب شهر | خارج از اختیار این کمیسیون |
| تصویب مصوباتی که با اصول کلی طرح جامع مغایرت اساسی داشته باشد | خارج از اختیار و قابل ابطال |
به بیان ساده، کمیسیون ماده ۵ میتواند جزئیات طرح تفصیلی را در دل چارچوب طرح جامع اصلاح کند، اما نمیتواند خودِ طرح جامع را کنار بگذارد یا تغییر دهد؛ مصوبه ای که این مرز را نقض کند، از نظر حقوقی آسیب پذیر و قابل اعتراض خواهد بود.
مدارک لازم برای طرح درخواست در کمیسیون ماده ۵
برای طرح یک درخواست در این کمیسیون، معمولاً به این مدارک نیاز خواهید داشت:
- سند مالکیت یا مدرک معتبر تصرف قانونی ملک
- نقشه دقیق موقعیت ملک و ملک هاب همجوار آن
- نظر یا استعلام شهرداری منطقه درباره وضعیت فعلی ملک
- دلایل و مستندات فنی یا توجیهی درخواست (مثلاً چرا تغییر کاربری یا اصلاح ضوابط درخواستی، با اصول طرح جامع همخوانی دارد).
مراحل ارجاع پرونده به کمیسیون ماده ۵
مسیر رسمی این پروندهها، معمولاً این مراحل را طی میکند:
مراحل ارجاع پرونده به کمیسیون ماده ۵
مسیر رسمی این پروندهها، با تسلیم درخواست به همراه مدارک لازم (سند مالکیت، نقشه موقعیت ملک، دلایل فنی و توجیهی) به شهرداری منطقه آغاز میشود.
بررسی اولیه و تهیه نظر کارشناسی توسط شهرداری
شهرداری، پرونده را از نظر انطباق اولیه با ضوابط موجود بررسی و نظر کارشناسی خودش را تهیه میکند؛ این نظر، مبنای اولیهای است که بعداً در اختیار کمیسیون قرار میگیرد.
ارجاع پرونده به دبیرخانه کمیسیون
پس از تکمیل بررسی اولیه، شهرداری پرونده را برای طرح در کمیسیون ماده ۵ به دبیرخانه همان کمیسیون ارجاع میدهد؛ در تهران این دبیرخانه در خود شهرداری تهران مستقر است، در سایر استانها معمولاً در استانداری یا اداره کل راه و شهرسازی استان.
طرح پرونده در دستور کار جلسه کمیسیون
پرونده در نوبت رسیدگی قرار میگیرد و در جلسهای که با حضور اکثریت اعضا رسمیت مییابد، برای بررسی نهایی مطرح میشود.
بررسی مطابقت با طرح جامع و رایگیری اعضا
اعضای کمیسیون، با محوریت اینکه آیا درخواست با طرح جامع مصوب همان شهر مغایرت دارد یا نه، درباره آن رایگیری میکنند.
ابلاغ نتیجه و اعمال در طرح تفصیلی
اگر مصوبه با حداقل چهار رای موافق تصویب شود، نتیجه به شهرداری ابلاغ و در طرح تفصیلی همان منطقه اعمال میشود؛ در غیر این صورت، درخواست رد شده تلقی میشود.
کمیسیون ماده ۵ و تغییر کاربری ملک چه رابطهای دارند؟
یکی از رایج ترین دلایل مراجعه به این کمیسیون، درخواست تغییر کاربری یک قطعه زمین یا ملک خاص است؛ [تغییر کاربری از طریق کمیسیون ماده ۵] چون این نوع درخواست عملاً بهمعنای اصلاح همان طرح تفصیلی مصوب برای آن قطعه است، نه یک اقدام اداری جداگانه.
نحوه اعتراض به مصوبات طرح تفصیلی
اگر مصوبهای در طرح تفصیلی منطقه شما، بدون رعایت تشریفات یا با مغایرت آشکار نسبت به طرح جامع تصویب شده باشد، [نحوه اعتراض به مصوبات طرح تفصیلی در کمیسیون ماده ۵] مسیر مشخصی برای اعتراض پیش روی شما میگذارد، از تنظیم درخواست مستند تا پیگیری آن در همان دبیرخانه کمیسیون.
تفاوت کمیسیون ماده ۵ با کمیسیون ماده ۱۰۰ و ۹۹
این سه کمیسیون، هرچند هر کدام زیر مجموعه نظام شهرسازی و شهرداری هستند، موضوع رسیدگی کاملاً متفاوتی دارند:
| کمیسیون | موضوع رسیدگی | نوع تصمیم |
|---|---|---|
| ماده ۵ | تصویب و اصلاح طرح تفصیلی شهری | مصوبه شهرسازی (نه رأی در یک پرونده فردی) |
| ماده ۱۰۰ | تخلفات ساختمانی داخل محدوده شهر | جریمه یا قلع بنا |
| ماده ۹۹ | ساختوساز غیرمجاز خارج از محدوده و در حریم شهر | جریمه یا قلع بنا |
[تفاوت کمیسیون ماده ۵ با کمیسیون ماده ۱۰۰ و ۹۹] این تفاوتها را از نظر ماهیت پرونده، ترکیب اعضا، و نوع تصمیم نهایی با جزئیات بیشتری مقایسه کرده است.
آیا مصوبات کمیسیون ماده ۵ قابل ابطال در دیوان عدالت اداری است؟
بله، اگر مصوبهای از این کمیسیون با طرح جامع مغایرت اساسی داشته باشد یا تشریفات قانونی رسیدگی رعایت نشده باشد، [رویه دیوان عدالت اداری در ابطال مصوبات کمیسیون ماده ۵] نشان میدهد امکان درخواست ابطال آن در دیوان عدالت اداری وجود دارد، دقیقاً بر همان مبنایی که برای ابطال مصوبات دولتی دیگر هم به کار میرود.
برای پیگیری پرونده خود به وکیل نیاز دارید؟
تشخیص این که آیا درخواست شما در چارچوب طرح جامع قابلطرح در کمیسیون ماده ۵ است، یا اساساً نیازمند مسیر دیگری (مثل کمیسیون ماده ۱۰۰ یا ۹۹) است، و تنظیم مستندات فنی و توجیهی لازم، معمولاً نیازمند بررسی دقیق پرونده است. سید حمید میراسماعیلی که پروانه وکالت تخصصی دعاوی شهری او (شماره ۳۳۵۸۴) و بیش از چندین سال است در این حوزه، بهعنوان عضو کانون وکلای دادگستری مرکز، فعالیت میکند، از طریق صفحه وکیل کمیسیون ماده ۵ این نوع پروندهها را از همان مرحله نخست پیگیری میکند؛ برای آشنایی با سایر حوزههای تخصصی، صفحه وکیل شهرداری چشمانداز کاملتری از این نوع خدمات ارائه میدهد.
سوالات متداول
- آیا کمیسیون ماده ۵ میتواند طرح جامع شهر را تغییر دهد؟
خیر، اختیار این کمیسیون محدود به اصلاح طرح تفصیلی در چارچوب طرح جامع مصوب است؛ تغییر خودِ طرح جامع، خارج از صلاحیت این کمیسیون است. - مدت رسیدگی به یک درخواست در کمیسیون ماده ۵ معمولاً چقدر است؟
مدت دقیقی در قانون تعیین نشده و به حجم پروندههای در نوبت همان استان و پیچیدگی درخواست بستگی دارد. - آیا شهروندان عادی هم میتوانند مستقیماً به این کمیسیون درخواست بدهند؟
درخواست معمولاً باید ابتدا از طریق شهرداری منطقه تسلیم و پس از بررسی اولیه، به دبیرخانه کمیسیون ارجاع شود؛ یعنی مسیر معمول، مراجعه مستقیم فردی به خود کمیسیون نیست. - آیا نماینده نظام مهندسی در تصمیمات کمیسیون حق رای دارد؟
خیر، نماینده سازمان نظام مهندسی استان در جلسات حضور دارد اما بدون حق رای است. - اگر مصوبه کمیسیون ماده ۵ با نظر شهرداری منطقه متفاوت باشد کدام یک ملاک است؟
مصوبه نهایی کمیسیون، بهعنوان مرجع تصمیم گیرنده رسمی، ملاک عمل خواهد بود؛ نظر شهرداری منطقه در این فرآیند جنبه کارشناسی و مقدماتی دارد. - آیا ترکیب اعضای کمیسیون ماده ۵ در همه استانها یکسان است؟
خیر، ترکیب و ریاست این کمیسیون در تهران با سایر استانها متفاوت است؛ در تهران ریاست بر عهده شهردار تهران است، در حالی که در سایر استانها استاندار ریاست کمیسیون را بر عهده دارد.
