تفاوت اعاده دادرسی با فرجام خواهی در دیوان عدالت اداری از این نکته آغاز می شود که در دیوان، فرجام خواهی پیش بینی نشده و آرای آن در دیوان عالی کشور قابل رسیدگی نیست. اگر رای شعبه بدوی به ضرر شما صادر شده و تفاوت اعاده دادرسی با فرجام خواهی برایتان مطرح است، راه قانونی شما تجدید نظر خواهی در شعبه تجدید نظر دیوان و ظرف ۲۰ روز از تاریخ ابلاغ است. در صورتی که رای قطعی شده باشد، تنها در صورت وجود یکی از جهات مصرح قانونی می توان از همان شعبه صادرکننده رای، رسیدگی مجدد را درخواست کرد. وکیل دیوان عدالت اداری با بررسی رای، تاریخ ابلاغ و جهات قانونی پرونده، مشخص می کند کدام راه همچنان برای شما باز است.
آیا در دیوان عدالت اداری فرجام خواهی داریم؟
خیر. فرجام خواهی در معنای دادگاه های عمومی، یعنی رسیدگی در دیوان عالی کشور طبق آیین دادرسی مدنی، در دیوان عدالت اداری وجود ندارد. دیوان ساختار دو مرحله ای خودش را دارد: شعبه بدوی و شعبه تجدید نظر. دیوان عالی کشور در این ساختار جایگاهی ندارد، پس مرجعی هم برای فرجام خواهی از آرای دیوان نیست. رای شعبه تجدید نظر قطعی است و بعد از آن فقط راه های فوق العاده مانند اعاده دادرسی باقی می ماند.
تفاوت اعاده دادرسی با فرجام خواهی در یک نگاه
جدول زیر فرجام خواهی دادگاه های عمومی را با دو راهی که در دیوان به جای آن وجود دارد مقایسه می کند.
| ویژگی | فرجام‌خواهی (دادگاه‌های عمومی) | تجدیدنظر در دیوان | اعاده دادرسی در دیوان |
|---|---|---|---|
| ماهیت | راه فوق‌العاده | راه عادی | راه فوق‌العاده |
| رأی قابل شکایت | آرای مشخص‌شده در آیین دادرسی مدنی | آرای شعب بدوی دیوان | فقط حکم قطعی، نه قرار |
| مرجع رسیدگی | دیوان عالی کشور | شعب تجدیدنظر دیوان | همان شعبه صادرکننده رأی |
| مهلت | طبق آیین دادرسی مدنی | ۲۰ روز از ابلاغ برای مقیمان ایران | ۲۰ روز، از ابلاغ یا از حصول سبب، بسته به جهت |
| جهات | نقض قانون یا شرع و نقص در رسیدگی | محدود به جهت خاص نیست؛ دلایل در دادخواست قید می‌شود | فقط شش جهت قانونی |
| اثر بر اجرا | طبق آیین دادرسی مدنی | تابع مقررات اجرای احکام دیوان | شعبه در صورت ضرورت می‌تواند دستور توقف بدهد |
| نوع رسیدگی | شکلی: سنجش انطباق رأی با قانون | بازبینی رأی بدوی در شکل و ماهیت | ابتدا شکلی (قبول یا رد دادخواست)، سپس ماهوی |
رای من کدام وضعیت را دارد؟ نقشه تصمیم گیری
راه درست به وضعیت رای شما بستگی دارد. اول ببینید رای هنوز قابل اعتراض عادی است یا قطعی شده، بعد راه را انتخاب کنید.
رای بدوی صادر شده و هنوز قطعی نشده
راه شما تجدید نظر است. مثلاً کسی که به رای قطعی کمیسیون ماده ۱۰۰ شهرداری در دیوان شکایت کرده و شعبه بدوی علیه او رای داده، نباید منتظر بماند. اعتراض به رای قطعی کمیسیون ماده ۱۰۰ در دیوان عدالت اگر در شعبه بدوی به نتیجه نرسد، با دادخواست تجدید نظر و در مهلت قانونی به شعبه تجدید نظر می رود.
رای قطعی شده و یکی از جهات اعاده دادرسی وجود دارد
راه شما اعاده دادرسی است. دادخواست را باید به همان شعبه ای بدهید که رای را صادر کرده است و جهت مورد نظر را در دادخواست قید کنید.
رای قطعی شده ولی جهت اعاده دادرسی ندارم
دو راه دیگر ممکن است باز باشد. اگر رای قطعی خلاف قانون یا شرع باشد، می توان از رئیس دیوان درخواست کرد پرونده برای رسیدگی مجدد به شعبه هم عرض ارجاع شود. کسی هم که طرف دعوا نبوده ولی رای به حقوق او لطمه زده، می تواند اعتراض ثالث کند. این دو راه با اعاده دادرسی یکی نیستند و شرایط جدا دارند.
تجدید نظر در دیوان؛ آنچه جای فرجام را می گیرد
تجدید نظر راه عادی اعتراض به رای شعبه بدوی است. هر یک از طرفین دعوا یا نماینده او می تواند رای بدوی را در شعبه تجدید نظر دیوان به چالش بکشد و لازم نیست جهت خاصی را اثبات کند؛ کافی است دلایل اعتراض در دادخواست آمده باشد.
چه رایی قابل تجدید نظر است و مهلت چقدر است
تجدید نظر خواهی از آرای شعب بدوی دیوان عدالت اداری با دادخواستی انجام می شود که به دفتر شعبه صادرکننده رای یا دبیرخانه و دفاتر اداری دیوان تقدیم می شود و رئیس دیوان آن را به یکی از شعب تجدید نظر می فرستد. مهلت طبق ماده ۶۵، ۲۰ روز از ابلاغ رای برای مقیمان ایران و دو ماه برای مقیمان خارج از کشور است.
دادخواستی که بعد از این مهلت برسد، با قرار رد دادخواست روبه رو می شود. پس تاریخ ابلاغ را همان روز اول یادداشت کنید.
شعبه تجدید نظر چه تصمیمی می گیرد
اگر شعبه ایرادی در رای نبیند آن را تایید می کند؛ حتی وقتی فقط اشتباه مادی مانند خطای عدد یا سهو قلم باشد، رای را اصلاح و تایید می کند. اگر ایراد اساسی ببیند، رای را نقض می کند.
بعد از نقض، ممکن است شعبه خودش رای مقتضی را صادر کند یا پرونده را برای رسیدگی مجدد ارجاع دهد. رای شعبه تجدید نظر قطعی است و بعد از آن فقط راه های فوق العاده می ماند.
اعاده دادرسی در دیوان عدالت اداری
اعاده دادرسی فقط درباره حکم قطعی است، نه قرار، و نزد همان شعبه ای انجام می شود که حکم را صادر کرده است. این راه برای دوباره قضاوت کردن درباره دعوا نیست؛ فقط وقتی باز می شود که قانون جهتی را صریحا شمرده باشد.
شش جهت اعاده دادرسی
اعاده دادرسی در دیوان عدالت اداری؛ فقط شش جهت دارد و هر درخواستی باید روی یکی از آنها بنا شود:
- خروج حکم از موضوع شکایت
- صدور حکم بیش از خواسته
- تضاد در مفاد حکم
- تعارض با حکم دیگری در همان دعوا و میان همان طرفین، بدون سبب قانونی
- استناد حکم به سند جعلی یا بی اعتبار که با حکم مرجع صالح ثابت شده است
- کشف سند یا دلیل جدیدی که در زمان دادرسی در اختیار درخواست کننده نبوده است
ناراضی بودن از نتیجه رای یا ضعیف دانستن استدلال شعبه، به خودی خود جهت اعاده دادرسی نیست.
مهلت، مرجع و قید جهت در دادخواست
مهلت اعاده دادرسی در دیوان عدالت اداری طبق ماده ۹۹ در همه جهات ۲۰ روز است، اما شروع آن فرق می کند: در سه جهت نخست از ابلاغ رای و در سه جهت آخر از زمان پیدا شدن سبب، مثلاً از روزی که جعلی بودن سند با حکم ثابت یا سند جدید کشف شده است.
دادخواست طبق ماده ۱۰۰ به شعبه صادرکننده رای تقدیم می شود و جهت اعاده دادرسی باید در آن نوشته شود. دیوان فقط در همان محدوده رسیدگی می کند.
توقف اجرا و ممنوعیت جهت تکراری
نحوه اجرای احکام صادره از دیوان عدالت اداری نشان می دهد رای قطعی قابل اجراست و صرف تقدیم درخواست اعاده دادرسی، اجرا را متوقف نمی کند. طبق ماده ۱۰۳ شعبه فقط در صورت احراز ضرورت می تواند دستور توقف اجرا بدهد.
از طرف دیگر، حکمی که پس از اعاده دادرسی صادر شود، طبق ماده ۱۰۵ برای همان جهت دوباره قابل اعاده دادرسی نیست. جهتی را که یک بار مطرح کرده اید، نمی توانید دوباره بیاورید.
اشتباهات رایج که شکایت را بی نتیجه می کند
این اشتباهات بیشتر از همه بین افرادی که شکایتشان رد شده دیده می شود:
- فرجام خواستن از دیوان عالی کشور در دعوای دیوان: دیوان عالی در این دعاوی مرجع نیست و این اقدام نتیجه ای ندارد، در حالی که مهلت تجدید نظر یا اعاده دادرسی ممکن است در همین فاصله تمام شود.
- اعاده دادرسی بدون جهت قانونی: هر نارضایتی از رای جهت نیست. دادخواستی که جهت را از فهرست قانونی نشان ندهد، با قرار رد روبه رو می شود.
- طرح جهت تکراری: جهتی که قبلاً مطرح و رسیدگی شده، دوباره پذیرفته نمی شود.
- فوت مهلت ۲۰ روزه: چه در تجدید نظر و چه در اعاده دادرسی، گذشتن مهلت راه را می بندد.
- خلط اعاده دادرسی با درخواست ارجاع به شعبه هم عرض: این دو شرایط و مرجع متفاوت دارند و انتخاب اشتباه یکی، زمان را هدر می دهد.
رای دیوان علیه شما صادر شده؟ پیش از پایان مهلت، راه درست را انتخاب کنید
در دیوان عدالت اداری، اشتباه در انتخاب مسیر اغلب قابل جبران نیست. کسی که به جای تجدید نظر دنبال فرجام می‌رود، ممکن است مهلت ۲۰ روزه خود را از دست بدهد. دادخواست اعاده دادرسی هم اگر روی یکی از جهات قانونی بنا نشده باشد، رد می‌شود. جهتی که یک بار مطرح و رسیدگی شده باشد نیز فرصت دوباره ندارد. وکیل دیوان عدالت اداری در مجموعه حقوقی میراسماعیلی پیش از هر اقدامی رای، تاریخ ابلاغ و جهات قانونی پرونده شما را بررسی می‌کند و مسیر مناسب را پیش از پایان مهلت مشخص می‌کند.
سوالات متداول
- آیا از رای شعبه تجدید نظر دیوان می توان فرجام خواست؟
خیر. فرجام خواهی در ساختار دیوان وجود ندارد و رای شعبه تجدید نظر قطعی است. بعد از آن فقط راه های فوق العاده مثل اعاده دادرسی در صورت داشتن جهت قانونی باقی می ماند. - اعاده دادرسی از رای دیوان را نزد کدام مرجع باید مطرح کرد؟
- دادخواست باید به همان شعبه ای داده شود که رای قطعی را صادر کرده است. شعبه اول درباره قبول یا رد دادخواست قرار می دهد و در صورت قبول به ماهیت رسیدگی می کند.
- مهلت درخواست اعاده دادرسی چند روز است؟
- مهلت ۲۰ روز است. در جهات نخست از ابلاغ رأی و در جهات آخر از زمان پیدا شدن سبب شروع می شود.
- اگر از نتیجه رأی راضی نباشم می توانم اعاده دادرسی بخواهم؟
- نه به این دلیل. اعاده دادرسی فقط با یکی از شش جهت قانونی ممکن است. نارضایتی از ماهیت رای در صورتی که رأی هنوز قطعی نشده، با تجدیدنظر دنبال می شود.
- آیا اعاده دادرسی اجرای رای را متوقف می کند؟
- خودبه خود نه. شعبه در صورت احراز ضرورت می تواند دستور توقف اجرا بدهد و این تصمیم به وضعیت پرونده بستگی دارد.